Bydd buddsoddiad a wnaed gan fferm laeth yng Nghymru mewn technoleg canfod buwch yn gofyn tarw’n cael ei adennill o fewn 2.3 blynedd trwy arbedion cost ar lafur a theirw, yn ôl astudiaeth.
Mae’r tad a’r mab, Tomos ac Ifan Ifans yn godro 400 o wartheg sy'n lloia yn yr hydref ar fferm Tyddyn Cae ger Pwllheli, ac yn ddiweddar sefydlodd ail fuches o 200 o fuchod sy’n lloia yn y gwanwyn ar ddaliad cyfagos.
Mae'r ehangiad hwnnw wedi ychwanegu pwysau ar lafur ar adeg bridio gan mai Ifan yn unig sy'n gyfrifol am arsylwi ar y gwartheg wrth iddynt ofyn tarw - roedd gwiriadau gweledol yn cymryd llawer o amser ac mae'r pwysau hwnnw am gynyddu gyda dwy fuches i'w rheoli.
“Byddai’r baich o wirio dau floc wedi bod yn llafurus iawn, byddai wedi bod yn ormod o faich ar fy amser,” meddai Ifan.
Mae ffrwythlondeb buchod wedi bod yn faes allweddol i ganolbwyntio arno yn ystod y blynyddoedd diwethaf ac mae hynny wedi arwain at leihau'r bloc lloia o 12 wythnos i naw.
Nid oedd y teulu Ifans eisiau i'r cynnydd hwnnw lithro a chaniataodd y cyfle i arbrofi gyda choleri canfod buchod yn gofyn tarw fel rhan o'u gwaith prosiect fel fferm rhwydwaith 'Ein Ffermydd' Cyswllt Ffermio iddynt edrych ar ateb posibl.
Yn 2025, gosodwyd gorsaf sylfaen a 400 o goleri buchod SenseHub-Allflex cyn tymor bridio'r hydref, sef gosodiad a gostiodd £40,868.
Mae coler yn cael ei rhoi ar bob buwch ac mae manylion y fuwch a rhif adnabod y coler yn cael eu llwytho i feddalwedd SenseHub.
Mae'r wybodaeth sy'n cael ei chipio yn cael ei hanfon ar adegau rheolaidd drwy gydol y dydd drwy antena i gyfrifiadur y fferm neu ffôn clyfar - pan gyrhaeddir anterth mewn gweithgaredd a lefelau cnoi cil wedi gostwng mae hyn yn dangos bod buwch yn gofyn tarw.
Mae canfod buwch yn gofyn tarw bellach mor syml â gwirio'r cyfrifiadur am rybuddion a dal buchod sydd wedi'u rhestru i'w gwirio a'u ffrwythloni yn ôl, meddai Ifan.
“Mae’n dweud wrthym bopeth sy’n digwydd gyda’r buchod 24 awr y dydd.”
Gwnaeth technoleg y system yn fwy effeithlon, ychwanega.
“Does dim angen i mi fonitro pryd mae buchod yn gofyn tarw’n weledol mwyach, mae'r dechnoleg yn gwneud y gwaith i ni ac mae hynny'n rhyddhau fy amser i wneud gwaith arall.”
Cyfrifodd yr astudiaeth arbedion llafur gwerth £3,675 yn ystod y cyfnod bridio, gyda chost 147 awr yn £25/awr ar gyfer y cyfnodau cyn paru a pharu.
Mae'r coleri’n golygu nad oes angen defnyddio teirw mwyach gan fod AI bellach yn cael ei ddefnyddio drwy gydol y cyfnod bridio.
Hyd at 2025, prynwyd tri tharw Hereford yn flynyddol am gost o tua £2,500 y pen, gan ddod â'r niferoedd a gedwir fel teirw i wyth.
Arweiniodd tynnu teirw o'r system at arbediad o £14,060, sy'n cynnwys cost cynnal a chadw o £2.25/dydd/pen.
Cynyddodd costau AI £800 oherwydd prynwyd 100 o wellt semen ychwanegol am £8 yr un.
Mantais arall o beidio â chael teirw ar y fferm yw ei fod yn creu amgylchedd mwy diogel a llai o drin gwartheg, meddai Ifan.
“Gall teirw fod yn beryglus ac yn anodd eu trin a, thrwy ddefnyddio teirw bîff drwy AI, bydd ansawdd y lloi yn well a gallwn ddewis teirw gyda’r nodweddion rydyn ni am eu cael.”
Nid yw teirw yn ddelfrydol ar gyfer bloc lloia yn yr hydref chwaith, ychwanega.
“Fe wnaethon ni ddarganfod, pan oedden nhw’n rhoi tarw i fuchod a oedd yn lloia yn yr hydref yn y sied, y bydden ni’n cael trafferth gydag iechyd y traed, gyda chloffni, mae rhedeg teirw mewn cae yn un peth ond mae’n anodd iddyn nhw pan maen nhw ar goncrit.”
Nid oedd y teulu Ifans yn targedu gwelliannau ffrwythlondeb gan fod ganddynt floc lloia tynn eisoes ac, er y gall coleri gyfrannu at ddangosyddion perfformiad allweddol (DPAau) ffrwythlondeb gwell, dangosodd yr astudiaeth fod y perfformiad blaenorol wedi'i gynnal fwy neu lai.
Yn 2024, pan ddefnyddiwyd gwiriadau gweledol i ganfod buchod yn gofyn tarw, roedd y gyfradd beichiogi yn 92% ac yn 2025 yn 81%; ar ôl i'r coleri gael eu gosod yn 2026 roedd y gyfradd honno'n 84%.
Ers hynny, mae Ifan wedi newid y coleri i'r buchod sy’n lloia yn y gwanwyn. “Mae'n dipyn o drafferth eu newid o gwmpas ond rydyn ni wedi'i wneud am y tro i'n rhoi ar ben ffordd. O hyn ymlaen byddwn ni'n debygol o gael coleri pwrpasol ar gyfer y fuches sy’n lloia yn y gwanwyn hefyd oherwydd eu bod nhw'n arbed cryn dipyn o waith ac yn gwneud gwaith da.”
Dywed Osian Hughes, Swyddog Llaeth Cyswllt Ffermio ar gyfer gogledd Cymru, a oruchwyliodd yr arbrawf, fod y coleri wedi'u profi i symleiddio'r cyfnod bridio.
“Maen nhw wedi caniatáu i lafur gael ei ddefnyddio’n fwy pwrpasol ac effeithlon a all hefyd ddarparu manteision i ffordd o fyw'r ffermwr gan nad oes rhaid iddo gynnal gwiriadau corfforol ar ôl oriau gwaith arferol mewn diwydiant sydd eisoes yn mynnu oriau gwaith hir,” mae’n nodi.
Gall technoleg coler buchod gynnig manteision tu hwnt i ffrwythlondeb - ar gyfer monitro iechyd a lles buchod, cadw cofnodion ac sicrhau perfformiad gorau’r buchod ac effeithlonrwydd y fferm.
“Er nad oedd gosod coleri’r buchod wedi cyfrannu at unrhyw welliant amlwg mewn dangosyddion perfformiad allweddol ffrwythlondeb ar fferm Tyddyn Cae, mae’r arbedion mewn costau llafur dros y cyfnod bridio a’r gallu i ddefnyddio coleri buchod yn lle teirw ar ddiwedd y broses bridio wedi golygu y bydd cost y coleri wedi’i thalu mewn ychydig dros ddwy flynedd,” meddai Osian.
Yng Nghymru, gall ffermwyr gael cymorth gan ymgynghorwyr busnes fferm drwy Wasanaeth Cynghori Cyswllt Ffermio i asesu gwerth buddsoddi yn y dechnoleg hon, ychwanega.
Pethau i’w hystyried ar gyfer defnyddio technoleg i gynorthwyo gyda chanfod buchod yn gofyn tarw
Ymchwiliwch i'r opsiynau a nodwch y system orau i ganfod buchod yn gofyn tarw ar gyfer y system ffermio, dywed Osian.
“Efallai y bydd y cyfrifiadau o’r arbrawf ar fferm Tyddyn Cae yn helpu ffermwyr i amcangyfrif faint o arbediad cost y gallai fod yn berthnasol i'w system ffermio.”
Efallai na fydd technoleg canfod buchod yn gofyn tarw’n addas i bob system.
“Ystyriwch a yw’r buddsoddiad hwn yn addas i chi, neu a oes buddsoddiadau posibl eraill ar y fferm a allai fod ag ad-daliad cyflymach,” ychwanega Osian.
FFEITHIAU AM Y FFERM
283ha yn cael ei ffermio
Buchod Friesian Seland Newydd ac Iwerddon
Pwysau corff cyfartalog buwch yw 525kg
Cyfradd cyflwyno o 90% yn y tair wythnos gyntaf
Parlwr godro allanfa lled-gyflym 20/40 a 18/36
Cynnyrch llaeth cyfartalog o 6,800 litr/buwch/blwyddyn ar 580kg o solidau
Cyfrif celloedd somatig cyfartalog (SCC) o 168,000 cell/ml
Llaeth yn cael ei werthu i Hufenfa De Arfon
Buchod ar laswellt o fis Chwefror i fis Tachwedd