Gwella effeithlonrwydd y fuches sugno

Gyda chyfraddau beichiogi a ffrwythlondeb gwael iawn yn yr heffrod a hanner y buchod yn y fenter bîff sugno yn 2023, mae Cornwal Uchaf wedi penderfynu ymchwilio ymhellach i’r mater hwn i nodi unrhyw broblemau iechyd cudd.
Rhennir y fuches sugno yn ddwy dorf yn ystod yr haf ar fferm Cornwal Uchaf, gyda hanner y fuches a’r holl heffrod yn rhedeg gyda’r tarw ieuengaf, a’r ail dorf yn rhedeg gyda tharw hŷn arall.

Roedd pob un o’r 9 heffer a 50% o’r buchod yn wag ar ôl 12–15 wythnos. Mae Dylan a Gwion wedi penderfynu, yn hytrach na gwerthu’r heffrod hyn fel gwartheg stôr, y byddan nhw’n gwneud y mwyaf o’r hyn sydd ganddyn nhw’n barod ar y fferm ac yn beichiogi’r heffrod hyn trwy gydamseru a ffrwythloni artiffisial, a gobeithio eu cael i adlinio â’r buchesi sy’n lloia yn y tymhorau canlynol. Er i’r tarw ifanc fod yn llwyddiannus mewn tymhorau eraill ar y fferm, maen nhw wedi penderfynu ei werthu oherwydd y canlyniad beichiogi gwael hwn a'r epil ganddo nad yw at ddant y ffermwyr.

Bydd y prosiect yn gweithio'n agos gyda milfeddyg lleol y fferm i nodi a oes unrhyw broblemau posibl gyda'r heffrod sy'n effeithio arnyn nhw wrth feichiogi. Bydd samplau gwaed yn cael eu cymryd o'r heffrod fel man cychwyn a chaiff unrhyw broblemau metabolaidd eu cywiro. Bydd y milfeddyg yn creu cynllun ar gyfer cydamseru i ysgogi ofyliad ac yna bydd yr holl heffrod yn cael eu ffrwythloni ag Ffrwythloni Artiffisial (DIY) ar ddiwrnod(au) penodol ar ôl cydamseru. Caiff semen tarw Limousin sy’n lloia’n hawdd ei ddefnyddio. 

Trwy ysgogi gwelliant pellach mewn effeithlonrwydd yn y rhan hon o’r system, bydd y prosiect hefyd yn cyfrannu at ganlyniadau Rheoli Tir yn Gynaliadwy, gan gynnwys: 

• lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr y fferm
• gwneud y mwyaf o storio ac atafaelu carbon wrth leihau ôl troed carbon y fferm gyfan
• safonau iechyd a lles anifeiliaid uchel

Adroddiad terfynol

Prif ganlyniadau

• Casgliad allweddol: Roedd y canlyniadau sganio’n dangos bod 33% o’r heffrod yn wag er gwaethaf bodloni targedau corfforol.
• Mesuriadau’r pelfis: Mae mesur y pelfis yn sicrhau bod yr heffrod sy’n cael eu cadw’n mesur 100cm² o leiaf erbyn iddynt fod yn 12 mis oed. Roedd mesuriadau’r heffrod yn y fuches hon yn amrywio rhwng 116cm² a 166cm².
• Elw ar fuddsoddiad: Mae gwaredu 12 o anifeiliaid anghynhyrchiol yn arbed oddeutu £3,120 mewn costau gaeafu (mae AHDB yn amcangyfrif cost o £260-£300 y pen).

Cefndir

Mae fferm Cornwal Uchaf yn fferm fynydd bîff a defaid masnachol sy’n cael ei ffermio gan y teulu Roberts. Mae’r fferm yn gweithredu system fewnbwn isel, gyda’r fuches sugno’n pori rhannau uchaf y fferm er mwyn cadw’r tir is ar gyfer defaid a silwair. Yn 2025, bu’r fferm yn parhau gyda’r gwaith o wella effeithlonrwydd y fuches bîff. Roedd y prosiect yn edrych yn benodol ar sicrhau eu bod yn dethol yr heffrod gorau posibl a sgrinio ar gyfer clefydau. Trwy gynnal gwiriadau llym cyn bridio a rheoli’n seiliedig ar ddata, nod y prosiect oedd gwella ffrwythlondeb hirdymor y fuches a lleihau’r arfer o gadw stoc bridio aneffeithlon.

Diben y gwaith

• Dethol yr heffrod gorau posibl: Gweithredu meini prawf llym yn seiliedig ar ddata – yn enwedig targedau pwysau a mesuriadau’r pelfis (gan anelu at >100cm² yn 12 mis oed) — er mwyn sicrhau mai dim ond heffrod addas yn gorfforol sy’n cael eu bridio.
• Sgrinio ar gyfer clefydau: Er mwyn sicrhau nad oes unrhyw glefydau’n effeithio ar berfformiad a ffrwythlondeb y fuches.
• Gwella ffrwythlondeb y fuches: Gwneud defnydd o sganio’n gynnar i nodi a difa stoc anffrwythlon neu wag, gan sicrhau bloc lloia tynn a buches iau, fwy effeithlon.

Yr hyn a wnaed:

Ar 24 Ebrill, dewiswyd 11 heffer gyfnewid bosibl o’r grŵp lloi a anwyd yn 2024. Cafodd pob heffer ei phwyso er mwyn sicrhau ei bod yn bodloni’r targed o fod yn 60% o’i phwysau llawn dwf o leiaf. Bu’r milfeddyg yn mesur y pelfis er mwyn amcangyfrif ardal y pelfis, gan chwilio am ardal o 100cm² o leiaf (yn 12 mis oed) er mwyn i’r anifail gael ei ystyried yn addas ar gyfer bridio. Yn dilyn y broses ddethol, cyflwynwyd tarw at y fuches ar 10 Mehefin am gyfnod penodol o 12 wythnos yn unig. Yn olaf, ar 23 Medi cynhaliwyd sgan uwchsain ar y fuches gyfan i gadarnhau statws beichiogrwydd.

Canlyniadau:   

Roedd yr asesiadau corfforol cyn bridio yn llwyddiannus iawn, gyda 100% o’r 11 heffer a ddewiswyd yn bodloni’r targedau pwysau a maint pelfis gofynnol (yn amrywio o 116cm² i 166cm²).

Fodd bynnag, datgelodd data sganio’r fuches gyfan wybodaeth hanfodol na fyddai mesuriadau corfforol yn unig yn gallu eu rhagweld:

• Effeithlonrwydd y fuches: Datgelodd canlyniadau sganio’r fuches gyfan gyfradd wag o 19.6% (12 o’r 61 anifail).
• Perfformiad y fuches: Dangosodd y data gyfradd fethiant anghymesur yn y stoc ifanc. O’r 12 anifail gwag, roedd 10 ohonynt yn heffrod. O ganlyniad, roedd canlyniadau sganio’n dangos bod 33% o’r heffrod yn wag er gwaetha’r ffaith eu bod yn edrych yn berffaith o safbwynt corfforol ar gyfer bridio.
   

Ffigur 1: Canlyniadau sganio’r fuches ar gyfer 2025

At y dyfodol, mae’r milfeddyg yn argymell y dylid parhau i reoli’r fuches yn rhagweithiol er mwyn gwella effeithlonrwydd a ffrwythlondeb. Mae’r prif gamau gweithredu’n cynnwys:

• Parhau gyda’r mesuriadau pelfis a chynnal samplau elfennau hybrin i sicrhau bod heffrod yn addas ar gyfer bridio o safbwynt corfforol a’u bod yn derbyn maeth cytbwys.
• Cynnal protocolau sgrinio ar gyfer clefydau a thynhau’r bloc lloia trwy gyfyngu cyfnod gyda’r tarw i 12 wythnos, gan ostwng nifer y genedigaethau hwyr.
• Canolbwyntio ar gadw anifeiliaid cyfnewid gan fuchod sy’n lloia’n gynnar yn y bloc, gan fod yr anifeiliaid hyn yn fwy tebygol o fod yn ffrwythlon ac yn gynhyrchiol yn yr hirdymor.

Sut i’w roi ar waith ar eich fferm

1. Pwysau targed: Pwyswch heffrod cyn bridio i sicrhau eu bod wedi cyrraedd 60% o’u pwysau llawn dwf o leiaf.
2. Mesur y pelfis: Milfeddyg i wirio heffrod i sicrhau bod ardal y pelfis yn >100cm² (yn 12 mis oed) i leihau problemau lloia.
3. Bloc bridio llym: Cyfyngu’r tarw i gyfnod o 12 wythnos i atal drift lloi a sicrhau patrwm lloia tynn.
4. Sganio ar unwaith: Sganio’r gwartheg a’r heffrod cyn gynted â phosibl ar ôl symud y tarw i ganfod anifeiliaid gwag.
5. Difa anifeiliaid gwag: Dylid difa heffrod gwag neu’r rhai gyda data pelfis gwael ar unwaith er mwyn arbed costau porthi dros y gaeaf.

Ffigur 2.  Heffrod ar fferm Cornwal Uchaf

• Hydref 2025
• Diweddariad terfynol
• Mai 2024