Mae trin ŵyn sy'n tanberfformio yn unig ar gyfer beichiau llyngyr wedi arwain at leihau defnydd fferm yng Nghymru o driniaeth llyngyr mwy na 45% wrth gynnal pwysau a pherfformiad.
Cyflwynodd Glyn a Chris Davies driniaeth ddewisol wedi’i thargedu (TST) i'w system ar fferm Awel y Grug.
Mae'r dull rheoli parasitiaid hwn yn cynnwys rhoi triniaeth i ŵyn sy'n methu â bodloni meincnodau perfformiad penodol yn unig, yn bennaf enillion pwysau byw dyddiol (DLWG).
Yn hanesyddol, byddai'r teulu Davies wedi trin pob oen o fewn y grŵp yr effeithiwyd arnynt yn rheolaidd pe bai ymyrraeth yn cael ei hystyried yn angenrheidiol.
Treialwyd protocol TST Moredun ar eu fferm, Cefn Coch yn Sir Drefaldwyn, fel rhan o brosiect 'Ein Ffermydd' Cyswllt Ffermio.
Dywed yr ymgynghorydd da byw annibynnol Matt Blyth, a roddodd gymorth yn ystod y prosiect blwyddyn o hyd ochr yn ochr â'r ymgynghorydd defaid Kate Phillips, fod targedau perfformiad mewn system TST yn seiliedig ar yr enillion pwysau byw dyddiol lleiaf y dylai oen allu eu cyflawni rhwng dau bwynt pwyso.
Mae'r targedau hyn yn ystyried pwysau a gofnodwyd yn flaenorol, ansawdd y porthiant a'i argaeledd, cymhareb trosi porthiant, amodau'r tywydd ar y pryd, a pha gam y mae'r ŵyn arno yn eu cylch cynhyrchu.
Dywed Matt mai'r disgwyliad yw, pan fydd yr amodau hynny'n caniatáu, y dylai ŵyn ragori ar y targedau cyfradd twf gofynnol, ond mae'n annhebygol y bydd angen drensh llyngyr hyd yn oed ar y rhai sydd ond yn ei gyflawni.
“Mae gwaith ymchwil wedi dangos bod ŵyn sy’n cyrraedd o leiaf y targed gofynnol yn gyson yn ymdopi â’u baich parasitiaid yn gyffredinol ac nad oes angen triniaeth llyngyr arnynt ar yr adeg honno,” eglura.
Mae lleihau’r defnydd o driniaethau llyngyr yn cynnig nifer o fanteision, ychwanega Matt, a rhai sy'n anoddach eu mesur fel bod y ddiadell yn cael llai o gysylltiad ag anthelmintigau a'r manteision amgylcheddol o ddefnyddio llai o gemegau mewn amaethyddiaeth.
“Drwy nodi a thrin anifeiliaid nad oeddent yn cyrraedd eu pwysau targed, arbedodd Glyn a Chris tua 52% o gost y drensh y byddent fel arfer yn ei ddefnyddio pe byddent yn trin yr holl anifeiliaid mewn grŵp yn gyfan gwbl,” meddai.
Cafodd ŵyn yng ngrŵp rheoli’r prosiect ddos bedair gwaith ar gyfartaledd; roedd yr anifeiliaid hynny’n pwyso 15.3kg ar gyfartaledd ar ddechrau’r arbrawf a 27kg ar ddiwedd yr arbrawf.
Yn y grŵp TST, roedd y dosau ar gyfartaledd yn 2.2, gyda'r ŵyn hynny'n pwyso 16kg ar gyfartaledd i ddechrau ac yn 28.4kg pan gofnodwyd y pwysau terfynol.
Pwyswyd yr ŵyn bob tair i bedair wythnos ac aseswyd eu perfformiad yn erbyn targedau twf penodol.
Ni chafodd y rhai oedd ar y targed neu wedi rhagori arno ddrensh. “Hyd yn oed os oedd baich parasitiaid, nid oedd yn ddigon sylweddol i gyfyngu ar dwf,” meddai Matt.
Cafodd ŵyn a fethodd â chyrraedd y pwysau targed eu nodi i gael archwiliad agosach, ychwanega.
“Roedden nhw’n fwy tebygol o fod angen triniaeth gan y gallai twf gwael fod wedi dynodi baich parasitiaid mewnol uwch a allai fod wedi effeithio ar eu perfformiad.”
Ystyriwyd hefyd achosion posibl eraill fel cloffni, diffyg elfennau hybrin, parasitiaid allanol, maeth gwael, a phroblemau iechyd eraill.
Am y rhesymau hyn, ni ddylid defnyddio TST ar ei ben ei hun, meddai Matt.
“Mae cydweithio agos â llawfeddyg milfeddygol neu ymgynghorydd da byw yn hanfodol i ddehongli data perfformiad yn gywir a deall beth sy’n digwydd o fewn y system fferm ehangach,” meddai.
Cafodd nifer fach o ŵyn eu trin yn olynol - roedd rhaid trin tri bob tro y cawsant eu pwyso, a awgrymodd fod problem sylfaenol, ychwanega Matt.
Efallai bod yr ŵyn hyn wedi cael eu magu gan famog iau, eu mam yn dioddef o fastitis neu wedi'u gwrthod, neu efallai bod gan yr ŵyn broblemau iechyd eraill.
“Pe bai nifer uwch o ŵyn wedi gorfod cael eu trin bob tro, byddai angen ymchwilio ymhellach i ddeall pam nad oeddent yn gallu cyrraedd y pwysau targed gofynnol drwy gydol y pum sesiwn bwyso,” meddai Matt.
Drwy gydol y prosiect, profwyd effeithiolrwydd drensh trwy gyfrif wyau ysgarthol yn rheolaidd gan ddefnyddio FECPAK.
Mae'r system hon yn monitro ymwrthedd i lyngyr a baich llyngyr a dylid ei defnyddio ar y cyd â chyngor gan filfeddyg neu weithiwr proffesiynol gofal iechyd anifeiliaid arall, mae Matt yn argymell.
Roedd pryd y cymerwyd y samplau hynny yn cael ei bennu gan y cynhwysyn gweithredol yn y drensh penodol, naill ai saith niwrnod ar ôl y driniaeth pan ddefnyddiwyd y gwrthlyngyr melyn 2-LV, a 14 diwrnod ar ôl y gwrthlyngyr clir 3-Ml.
Mae arbedion cost yn ganlyniad cadarnhaol amlwg o ddefnyddio llai o ddrensh ond mae yna bethau cadarnhaol eraill hefyd er bod y rhain yn anoddach i'w mesur - llai o amlygiad i anthelmintigau a manteision amgylcheddol yn eu plith.
Y costau heb eu cyfrifo yw'r llafur a'r amser a dreulir yn pwyso pob anifail.
Un o’r heriau ar ddechrau’r prosiect oedd cael y dechnoleg i weithio’n effeithlon ond unwaith iddi fod ar waith fe weithiodd ac roedd canlyniadau cadarnhaol i dda byw ac arbedion i’r busnes, er bod angen cymorth ac ymyrraeth sylweddol, meddai Matt.
Cost arall na chafodd ei hystyried yn yr arbedion a'r manteision eraill oedd y gwariant ariannol ar gyfer trin offer, meddalwedd a chaledwedd.
Dywed Matt y byddai'r offer hwn wedi cael defnyddiau ychwanegol ar y fferm serch hynny, ac nid yn unig wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer y gwaith hwn. “Fodd bynnag, mae buddsoddiad cyfalaf yr offer hwn yn gost sylweddol i fusnes.”
Dewisodd Glyn a Chris brynu gosodiad manyleb uchel, gan gynnwys clamp combi, a oedd yn caniatáu i'r broses o roi’r polisi TST ar waith a rhoi'r dos cywir ar gyfer pwysau pob oen gael ei symleiddio.
Ond i eraill sy'n ystyried TST, nid yw'r system yn ddibynnol ar dechnoleg o'r radd flaenaf, meddai Owain Pugh, Swyddog Sector Cig Coch Cyswllt Ffermio ar gyfer canolbarth Cymru, a gefnogodd y teulu Davies gyda'r prosiect.
“Gellir gweithredu TST trwy ddefnyddio pennau pwyso lefel mynediad a darllenwyr EID sy’n gydnaws ag apiau trydydd parti, ochr yn ochr â phwyswr crât safonol,” meddai Owain.
“Mae rhannu’r ŵyn i grwpiau ar gyfer triniaeth yn ddull ymarferol sy’n ystyried y gyllideb sy’n dal i ganiatáu cofnodi a thrin yn gywir.”
I Glyn a Chris, mae'r prosiect wedi bod mor drawsnewidiol fel na fyddan nhw byth yn dychwelyd i drin ŵyn yn gyffredinol.
“Rwy’n bwriadu defnyddio TST am weddill fy mywyd ffermio,” meddai Chris.
Mae sefydlu union bwysau pob oen a rhoi dos cyfatebol yn gwneud synnwyr mewn sawl ffordd, ychwanega, gan gydnabod bod dyfalu pwysau oen trwy asesiad gweledol yn annibynadwy.
“Rydym wedi cael ŵyn 52kg yn cofnodi FECs o 1000 wy fesul gram ond maent yn ennill 350g y dydd oddi ar laswellt heb ddrensh felly mae'n edrych fel eu bod yn meithrin gwydnwch.”
Un o'r rhesymau pam ei fod yn awyddus i dreialu TST yw bod y fferm wedi datblygu ymwrthedd i ddrensh gwyn gan mai dyma'r unig fath o wrthlyngyr a ddefnyddiwyd yn Awel y Grug yn hanesyddol.
Drwy osgoi triniaethau cyffredinol, mae'n gobeithio atal ymwrthedd rhag datblygu i ddrensh eraill.
Mae TST hefyd wedi arwain at graffu manwl gan Chris ar fridio'r ddiadell gan mai dim ond 50-60g y dydd a enillodd rhai ŵyn benyw a gafodd ddrensh yn aml yn 2025.
“Rydw i wedi bod yn monitro llinellau genetig gan na fydd ŵyn o’r llinellau hynny byth yn tyfu’n famogiaid mawr cryf, dydyn ni ddim eisiau’r eneteg honno yn y ddiadell.”
Dim ond un o'r dulliau sydd ar gael i ffermwyr defaid i helpu gyda rheoli parasitiaid yw TST.
Os ydych chi'n defnyddio TST, mae Matt yn argymell cymryd FEC a gwneud prawf lleihau FEC i gadarnhau bod yr anthelmintigau a ddefnyddir ar y fferm yn gweithio'n effeithlon.
Dylai ffermwyr hefyd fonitro rhagolygon nematodirus, asesu ŵyn yn weledol, a chael arweiniad proffesiynol gan filfeddyg neu ymgynghorydd y fferm, ychwanega.
FFEITHIAU AM Y FFERM
Yn berchen ar 129ha
Tir yn codi i 366m
Pori cylchdro
800 o famogiaid Cymreig, croes Texel a math Nelson
Ŵyn yn cael eu gwerthu drwy farchnad dda byw'r Trallwng