Defnyddio Technoleg IVF i sicrhau cynnydd cyflym ym mhotensial genetig buchesi sy’n lloia mewn bloc yng Nghymru

Mae Moor Farm yn fferm laeth 85 hectar sy’n cynnwys 100 o fuchod Holstein Friesian sy’n lloia mewn bloc yn y gwanwyn, ynghyd ag 80 o heffrod cyfnewid. Mae gan y fferm hefyd bwyslais ar fridio buchod â rhinweddau genetig uchel a defnyddio cymaint o laswellt â phosibl yn y diet. Ar hyn o bryd mae'r fuches yn cynhyrchu 7,500 litr y fuwch ar gyfartaledd gyda 4.6% o Fraster Menyn a 3.67% o Brotein sy’n cyfateb i 620kg o solidau llaeth y fuwch. Y cyfrif celloedd somatig cyfredol (SCC) yw 100,000 o gelloedd/ml.

Gan fod llawer o fuchesi llaeth yng Nghymru wedi trosglwyddo naill ai i batrwm lloia mewn bloc yn y gwanwyn neu floc yn yr hydref i wneud y gorau o gontractau llaeth, ynghyd â’r defnydd gorau posibl o borfa a phorthiant, mae ffrwythlondeb y fuches wedi dod yn fwyfwy pwysig er mwyn cynnal bloc tyn o 6–12 wythnos. Mae hyn yn dibynnu ar y math o fuwch a'r system y maen nhw’n ei gweithredu. 

Dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, mae Rhys, ynghyd â’i rieni Dei a Heulwen Davies, wedi bod yn cynnal profion genomig ar eu stoc ifanc i amcangyfrif eu potensial genetig ac i’w helpu i wneud penderfyniadau gwybodus ynghylch bridio ar gyfer eu buches.

Bydd y prosiect hwn yn cynnwys dewis pum rhoddwr sy’n heffrod R2 elitaidd 13-14 mis oed o ran % protein, % ffrwythlondeb, % SCC a nodweddion cynnal ar ganlyniadau genomig. Caiff hanes teulu'r heffrod/mamau eu gwerthuso hefyd. Bydd buwch sy’n lloia am y tro cyntaf hefyd yn cael ei dewis ym Moor Farm, gan ei bod yn y 200 uchaf yn y UK AHDB PLI, ym mis Ebrill 2024.
  
Bydd y chwe anifail hyn yn destun casglu wygelloedd drwy Adfer Wygelloedd Trawsffiniol (Ffigwr 1) ganol mis Mai 2024. Bydd yr wygelloedd yn cael eu ffrwythloni â semen ac yn aros mewn dysgl petri am 7 niwrnod, ac yna'n cael eu rhewi fel embryonau tan y dyddiad mewnblannu.

Bydd dewis derbynwyr yr un mor bwysig â dewis rhoddwyr; bydd y rhain yn heffrod R2 â theilyngdod genetig/genomig is ym Moor Farm, sy'n iach, wedi tyfu'n dda, ac â sgôr cyflwr corff da. Bydd 20 o dderbynwyr posibl yn cael eu sganio a'u gwirio ymlaen llaw gan y milfeddyg dan sylw ac yna'n cael eu rhaglennu ar gyfer cydamseru ar brotocol PRID ac Estrumate 10 diwrnod, gan ddechrau ar 15 Mehefin 2024.

Ar 22 Mehefin 2024, bydd embryonau IVF rhewedig yn cael eu mewnblannu i’r heffrod a bydd heffrod sy’n rhoddwyr yn cael eu harsylwi a’u ffrwythloni pan fyddan nhw’n gofyn tarw ochr yn ochr â grŵp sy’n destun rheolaeth AI safonol. Bydd y ddau grŵp o heffrod yn cael eu sganio am feichiogrwydd ar 9 Medi 2024.

Trwy ysgogi gwelliant pellach mewn effeithlonrwydd yn y meysydd busnes allweddol hyn, bydd y prosiect hefyd yn cyfrannu at ganlyniadau Rheoli Tir yn Gynaliadwy, gan gynnwys:

• Safonau iechyd a lles anifeiliaid uchel
• Lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr

Adroddiad Terfynol

Prif ganlyniadau:

• Cynhyrchodd yr heffrod 4.6 embryo fesul rhoddwr, gan berfformio’n well na’r gwartheg
• Roedd cyfradd trosi wygelloedd i embryonau’n dda iawn – oddeutu 35% (mewn heffrod); gyda semen â’r rhyw wedi’i bennu, disgwylir iddo fod yn 20% ar gyfartaledd
• Sganiwyd heffrod ar ddiwedd mis Awst 2024, ac roedd 7 o’r 29 wedi beichiogi, sy’n gyfwerth â chyfradd feichiogi o 25% sy’n gadael rhywfaint o le i wella yn erbyn y dangosydd perfformiad allweddol o 45%
• Mae’n anodd cyfrif elw economaidd ar fuddsoddiad ar gyfer y prosiect hwn oherwydd y buddion hirdymor i’r fuches ar fferm Moor Farm o ran cynnydd mewn nodweddion penodol, a bridio o dda byw mwy elitaidd 
• Yn y tymor byr, gan fod 7 o’r heffrod yn feichiog gyda semen â’i ryw wedi’i bennu o’r prosiect embryonau, roedd hyn yn gyfwerth â gwerth £1,184.70 fesul heffer a enir. Fodd bynnag, bydd y cynnydd genetig cyflymach yn cynyddu potensial y fuches dros yr ugain mlynedd nesaf.

Cefndir:

Gan fod llawer o fuchesi llaeth yng Nghymru wedi trosglwyddo naill ai i batrwm lloia mewn bloc yn y gwanwyn neu floc yn yr hydref i wneud y gorau o gontractau llaeth, ynghyd â’r defnydd gorau posibl o borfa a phorthiant, mae ffrwythlondeb y fuches wedi dod yn fwyfwy pwysig er mwyn cynnal bloc lloia tynn o 6-12 wythnos gan ddibynnu ar y math o fuwch a’r system y maen nhw’n ei gweithredu.

Mae amcanion a phrotocolau bridio o fewn y diwydiant felly’n canolbwyntio’n gryf ar wella ffrwythlondeb i gynnal bloc lloia tynn.

Dros y blynyddoedd diwethaf, mae Rhys, ynghyd â’i rieni Dei a Heulwen Davies, wedi bod yn cynnal profion genomig ar eu stoc ifanc i amcangyfrif eu potensial genetig ac i’w helpu i wneud penderfyniadau gwybodus ynghylch bridio ar gyfer eu buches.

Roedd y prosiect hwn yn cynnwys dewis rhoddwyr sy’n heffrod R2 elitaidd 13-14 mis oed o ran eu sgôr genomig ar gyfer % protein, % ffrwythlondeb, % Cyfrif Celloedd Somatig (SCC) a nodweddion cynnal, gan hefyd werthuso hanes teuluol yr heffrod. Cafodd buwch a oedd yn lloia am y tro cyntaf hefyd ei dewis ar fferm Moor Farm, gan ei bod yn y 200 uchaf o ran system rancio Mynegai Proffidioldeb Oes (PLI) AHDB ym mis Ebrill 2024.

Diben y gwaith:

1. Gwella potensial rhinweddau geneteg buchesi sy’n lloia mewn bloc i wella effeithlonrwydd a chynalialdwyedd y fuches (yn yr achos hwn, gwelliant sylweddol o ran mynegai lloia’r gwanwyn (SCI))
2. Dangos potensial technoleg IVF ar gyfer casglu wygelloedd o heffrod ifanc elitaidd sydd wedi cael eu profi o ran genomeg mewn buchesi sy’n lloia mewn bloc
3. Dangos sut y gellir gweithredu amserlen IVF a throsglwyddo embryonau heb effeithio’n gyffredinol ar ffrwythlondeb y fuches a chynnal y bloc lloia

Yr hyn a wnaed:

Paratowyd chwe rhoddwr sy’n heffrod elitaidd a phedair buwch a'u dewis i dderbyn chwistrelliad o Folltropin, hormon sy'n ysgogi ffoligl (FSH). Casglwyd yr wygelloedd ar y fferm ar 22 Mai 2024. Cafodd yr wygelloedd eu casglu trwy “sugniad ffoliglaidd” – triniaeth nad yw'n llawdriniaeth a gymerodd 15 munud fesul anifail (Ffig 1).

Yn dilyn yr ymweliad, cludwyd yr wygelloedd ffres i labordy AB a'u ffrwythloni â semen tarw uchel ei statws ar y Mynegai Lloia yn y Gwanwyn (SCI) am 7 niwrnod mewn dysgl petri. Y teirw a ddefnyddiwyd oedd Waterpark Jack gyda Mynegai Bridio Economaidd genomig uchel, a VH Shuba, Holstein Sgandinafia gyda chanran uchel o ran iechyd a phrotein. Dewiswyd y teirw hyn gan ddefnyddio offeryn graddio Mynegai yn y Gwanwyn AHDB, gan ganolbwyntio ar ganran y protein llaeth, canran ffrwythlondeb, canran Cyfrif Celloedd Somatig a nodweddion cynnal. 

Gan fod un embryo wedi byrstio, cafodd cyfanswm o 29 o embryonau IVF â’r rhyw wedi’i bennu eu mewnblannu ar 19 Mehefin mewn 26 o heffrod a oedd yn iach, wedi tyfu'n dda ac â sgôr cyflwr y corff da. Roeddent hefyd wedi’u gwirio a'u sganio ymlaen llaw gan y milfeddyg dan sylw a'u rhaglennu ar gyfer cydamseru gan ddefnyddio'r protocol PRID ac Estrumate 10 diwrnod. Cafodd y tri embryo arall eu mewnblannu mewn 3 buwch a oedd yn gofyn tarw ar y diwrnod hwnnw.

Cafodd y rhoddwyr sy’n heffrod yn cael eu harsylwi a'u ffrwythloni pan oeddent yn gofyn tarw ochr yn ochr â'r grŵp nad oedd yn cael unrhyw driniaeth arbennig.

Canlyniadau:

• Casglwyd cyfanswm o 114 o wygelloedd, a chynhyrchodd un o'r rhoddwyr, Ryden Miriam 2317 o deulu un o’r buchod mwyaf ffrwythlon ar Moor Farm, 38 o wygelloedd.
• Y gyfradd trosi o wygelloedd wedi’u prosesu i embryonau rhewedig oedd 30.2%, y disgwylir ei gweld os defnyddir semen confensiynol. Ond ar gyfer semen â’r rhyw wedi’i bennu, roedd disgwyl iddo fod tua 25%, felly roedd y prosiect wedi perfformio'n uwch na'r disgwyl.
• Cafodd 30 o embryonau hyfyw eu rhewi mewn hydoddiant nitrogen hylifol; daeth 13 o Ryden Miriam 2317 a chawsant eu storio yn y labordy nes eu bod yn barod i'w mewnblannu.
• Perfformiodd yr heffrod yn well na’r gwartheg yn y prosiect gan gynhyrchu 4.6 embryo fesul rhoddwr
• Roedd y gyfradd drosi o wygelloedd i embryonau’n dda iawn – oddeutu 35% (mewn heffrod); gyda semen â’r rhyw wedi’i bennu, disgwylir iddo fod yn 20% ar gyfartaledd
• Sganiwyd yr heffrod ar ddiwedd mis Awst, ac roedd 7 o’r 29 wedi beichiogi, sy’n gyfwerth â chyfradd feichiogi o 25% sy’n gadael rhywfaint o le i wella yn erbyn y dangosydd perfformiad allweddol o 45%. 

Sut i roi’r uchod ar waith ar eich fferm:

1.       Cynnal profion genomig i ganfod yr anifeiliaid gyda’r rhinweddau geneteg uchaf yn y fuches 

2.       Creu cynllun bridio ar gyfer gwaith y prosiect gyda chwmni bridio arbenigol

3.       Paratoi a dewis da byw (fel rhoddwyr a derbynwyr) fisoedd ymlaen llaw fel y byddant wedi tyfu’n dda, yn ffit, yn iach, ar y pwysau a’r cyflwr cywir i geisio sicrhau llwyddiant ar gyfer y prosiect. Dylid llunio cynllun maeth penodol i fodloni targedau. 

4.       Dilyn y cynllun bridio a nodwyd ar gyfer echdynnu wygelloedd a ffrwythloni i greu embryonau cyn eu mewnblannu yn y da byw a ddewiswyd.

5.       Sganio da byw i werthuso llwyddiant y prosiect

Ffigur 1.  Casglu wygelloedd trwy’r wain

Ffigur 2. Mewnblannu embryonau mewn heffrod llawn dwf

Ffigur 3. Offer ar gyfer mewnblannu’r embryonau ar Moor Farm

• Gorffennaf 2024