Prosiect Manor Avon

Yr heriau a’r cyfleoedd i warchod a gwella’r amgylchedd ar gyfer fferm laeth yn nalgylch Tywi

Mae Manor Avon yn fferm laeth 500-erw fel y prif ddaliad gyda 200 erw ychwanegol o dir ar rent. Mae Manor Avon wedi’i lleoli i'r Gogledd Ddwyrain o Landeilo ac ar hyd y ddwy ochr i lannau afon Tywi sy'n ymdroelli ac yn teithio o'r Dwyrain i'r Gorllewin drwy'r fferm i gyfeiriad Llandeilo. I'r gogledd mae ffin y fferm ar hyd trac rheilffordd ac i'r De mae'r ffordd fawr i Fethlehem yn rhedeg gyferbyn â'r fferm. Mae'r fenter laeth yn cynnwys 340 o wartheg godro a thua 250 o loeau. Mae'r ffocws craidd ar gynhyrchu glaswellt ar gyfer y llwyfan pori a chynhyrchu silwair.

Mae afon Tywi yn afon tir isel sy'n ymdroelli ar orlifdir gweithredol eang ond cyfyng ac sydd o werth uchel o ran golygfa ac yn ecolegol. Mae’r priddoedd llifwaddodol wedi bod o fudd i genedlaethau o ffermwyr ond gyda newid yn yr hinsawdd a fflachlifoedd cynyddol, mae erydiad y glannau yn debygol o ddigwydd yn sylweddol gan golli cyfalaf tir.

Bydd y prosiect hwn yn mynd i'r afael â'r heriau a'r cyfleoedd i warchod a gwella'r amgylchedd ar gyfer fferm laeth ar orlifdir. Bydd yn ceisio nodi cyfleoedd ar gyfer methodoleg rheoli glannau afon i liniaru erydiad y glannau trwy nodi mesurau priodol ac effeithiol sydd mor fuddiol â phosibl ar gyfer prosesau a chynefinoedd naturiol.

Gallai nodi methodoleg i sicrhau mwy nag un budd trwy gamau gweithredu wedi'u targedu i leihau erydiad, creu cynefinoedd a gwella cysylltedd, a bydd hyn oll yn gwella dalgylch yr afon ac yn gwella perfformiad amgylcheddol ac economaidd ar gyfer y busnes. Bydd y prosiect hefyd yn dangos y manteision o weithio’n strategol mewn dyffryn afon sy’n cael ei ffermio’n ddwys a bydd o fudd i’r amgylchedd lleol drwy nodi cynigion amgylcheddol gyda’r nod o wella gwydnwch coridor yr afon rhwng yr ardaloedd trefol er budd y gymdeithas ehangach.

Bydd y prosiect yn cyfrannu at y canlyniadau Rheoli Tir yn Gynaliadwy gan gynnwys:

• Aer glân

• Dŵr glân

• Safonau Iechyd a lles anifeiliaid uchel

• Lleihau risg llifogydd a sychder

• Tirweddau naturiol a’r amgylchedd hanesyddol gwarchodedig

• Lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr

• Ecosystemau cydnerth

• Defnyddio adnoddau’n effeithiol

Integreiddio Rheoli Tir yn Gynaliadwy ar gyfer proffidioldeb fferm laeth a chydymffurfio â rheoliadau

Prif ganlyniadau:

Mae’r prosiect yn gwaredu’r angen i ddewis rhwng fferm laeth gynhyrchiol ac afon iach. Mae’n nodi tair ffordd o arbed arian, lliniaru materion problemus ac yn gwella gwytnwch y fferm ar gyfer y dyfodol trwy weithio gyda natur a defnyddio technoleg syml, effeithiol.

1.  Defnyddio offer gwahanu slyri i sicrhau gostyngiad o 20% mewn gofynion storio slyri, gan gyflawni cydymffurfiaeth lawn â rheoliadau gan hefyd osgoi gwariant cyfalaf sylweddol – llwybr cost effeithiol tuag at fodloni’r mandad storio pum mis.
2. Gwneud y defnydd gorau o slyri i leihau costau prynu gwrtaith: mae’r offer yn gwahanu’r slyri i 1) solidau y gellir eu pentyrru (megis tail buarth) a 2) hylif sy’n hawdd ei bwmpio; gan droi slyri’n wrtaith o ansawdd uchel y gellir ei reoli. Mae’r allbwn cyson yn hybu mwy o effeithlonrwydd gweithredol, gan arwain at ddefnyddio llai o danwydd a llafur a llai o amser yn ystod gwaith maes.
3. Gweithredu technegau Rheoli Llifogydd yn Naturiol, gan gynnwys bio-beirianneg ac ailgysylltu gorlifdir i liniaru’r risg o golli tir o ganlyniad i erydu gan lifogydd cyflym, gan felly ddiogelu gwerth y tir fel cyfalaf ac osgoi costau adfer uchel.

Cefndir:

Mae fferm Manor Avon yn fferm laeth 500 erw ger Llandeilo, sy’n cadw buches o 340 o wartheg llaeth, gan dibynnu ar gynhyrchu glaswellt a silwair ar gorlifdir ffrwythlon. Mae ffin y fferm yn rhedeg ar hyd dolenni afon Tywi, sy’n afon iseldir werthfawr o safbwynt golygfeydd ac ecoleg. Fodd bynnag, mae mwy a mwy o lifogydd cyflym, a achosir gan y newid yn yr hinsawdd, bellach yn fygythiad difrifol, gan achosi erydiad sylweddol i lannau’r afon a cholli tir amaethyddol hanfodol. Mae’r prosiect hwn yn mynd i’r afael â’r her hanfodol o ddiogelu cyfalaf amgylcheddol a thir y fferm. Prif nod y prosiect yw canfod a rhoi methodoleg effeithiol ar waith i reoli glannau’r afon sy’n lliniaru erydiad y glannau, defnyddio prosesau naturiol a gwella cynefinoedd ecolegol yr afon er mwyn sicrhau cynaliadwyedd hirdymor y fferm laeth.

Diben y gwaith:

Mae’r prosiect hwn yn astudiaeth gynhwysfawr i brofi sut y gellir gwneud fferm laeth ddwys ar orlifdir bregus afon Tywi yn gynaliadwy o safbwynt economaidd ac amgylcheddol. Mae’n darparu enghreifftiau wedi’u modelu ar gyfer gweithredu Datrysiadau’n Seiliedig ar Natur a Rheoli Tir yn Gynaliadwy. Prif nod y prosiect yw lliniaru heriau megis erydiad glannau’r afon a llygredd dŵr gan hefyd ddiogelu gwytnwch ariannol y fferm.

Mae’r gwaith yn canolbwyntio ar dri phrif nod cydgysylltiedig:

• Gwarchod ac adfer yr amgylchedd: Gweithredu arferion rheoli glannau’r afon a pheirianneg werdd i ddiogelu afon Tywi trwy liniaru erydiad a lleihau llygredd gwasgaredig.
• Diogelu a gwella gwytnwch y fferm: Diogelu dyfodol y fenter laeth rhag bygythiadau amgylcheddol a chydymffurfiaeth reoleiddiol (e.e. defnyddio offer gwahanu slyri a phori cylchdro dan reolaeth) i wella iechyd y pridd a chyllid y fferm.
• Dangos arloesedd a darparu nifer o fuddion: Dangos sut y gellir rhedeg busnes ffermio llaeth mewn ardal fregus yn gynhyrchiol a darparu buddion amgylcheddol, gan gyd-fynd â chanlyniadau rheoli tir yn gynaliadwy yng Nghymru er budd Cymdeithas ehangach.

 Yr hyn a wnaed:

Roedd y prosiect yn astudiaeth ymchwil a chyngor ar fferm laeth sy’n cael ei rheoli’n ddwys ar orlifdir afon Tywi – sy’n Ardal Cadwraeth Arbennig (ACA). Roedd yr astudiaeth yn canolbwyntio ar ddatblygu datrysiadau rheoli tir yn gynaliadwy a datrysiadau’n seiliedig ar natur i fynd i’r afael â’r heriau rhwng gweithrediadau’r fferm laeth a diogelu’r amgylchedd.

Roedd y prif gamau gweithredu’n cynnwys:

• Asesiad Gwaelodlin: Casglu data trwy gynnal arolygon ar lannau’r afon, dadansoddiad o iechyd y pridd (sgôr Gwerthusiad Gweledol o Strwythur y Pridd (VESS)), ac adolygiad llawn o’r isadeiledd yn erbyn Rheoliadau Rheoli Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) yng Nghymru.

• Dadansoddi: Asesiad o gywasgiad pridd eang, erydiad glannau’r afon, a risgiau llygredd maetholion.

• Argymhellion Strategol: Cynnig gwaith peirianneg ysgafn er mwyn sefydlogi glannau’r afon, a symud tuag at bori cylchdro dan reolaeth i wella iechyd y pridd, ac argymell offer gwahanu slyri er mwyn bodloni gofynion storio gorfodol a sicrhau cydymffurfiaeth â’r rheoliadau.

Canlyniadau:

• Mae’r astudiaeth hon yn profi bod stiwardiaeth ragweithiol yn allweddol er mwyn sicrhau cynhyrchiant economaidd ar y cyd â chyflawni ar gyfer yr amgylchedd, a throi heriau ecolegol i fod yn gyfleoedd busnes gwydn.

• Bydd offer gwahanu slyri gyda chyllid grant yn sicrhau cydymffurfiaeth gyda’r Rheoliadau Rheoli Dŵr (Rheoli Llygredd Amaethyddol) (Cymru) trwy sicrhau lleihad o 20% mewn cyfaint hylifol, gan waredu’r angen am fuddsoddiad ariannol sylweddol mewn cyfleuster storio newydd. O ganlyniad, gellir rheoli maetholion yn fanwl gan leihau costau blynyddol ar gyfer gwrtaith artiffisial.

• Canlyniadau Amgylcheddol ac Ecolegol: Amlygodd y prosiect yr angen am welliannau ecolegol, h.y. gwella gwytnwch coridorau’r afon trwy dechnegau bio-beirianneg (megis defnyddio stanciau helyg) a sefydlu lleiniau clustogi ar y glannau, sy’n atal colledion costus o ran cyfalaf tir cynhyrchiol. Gall yr ardaloedd clustogi hyn wella ansawdd dŵr yn sylweddol drwy hidlo llygredd gwasgaredig a chreu cynefinoedd gwlypdir hanfodol ar gyfer rhywogaethau megis y dyfrgi Ewropeaidd, gan arwain at enillion net o ran bioamrywiaeth. Yn ogystal, mae symud tuag at system bori cylchdro dan reolaeth ynghyd ag awyru peirianyddol yn chwalu’r tir caled, gan adfywio iechyd y pridd yn eang a chynyddu capasiti storio dŵr.

Ffigur 1. Sgôr gwerthusiad gweledol o strwythur y pridd (VESS) ar gyfer gwahanol leoliadau a samplwyd.